Cùng là hạt lúa, vì sao có hạt đem xay ra gạo để ăn, còn có hạt lại được để riêng, giữ kỹ, chờ tới mùa sau mới đem ra ruộng? Hạt được để riêng đó gọi là lúa giống, và với người làm ruộng, chọn giống luôn là việc đầu tiên của một vụ lúa, trước cả chuyện cày đất hay lấy nước.
Ông bà mình có câu “nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”. Nghe thì giống đứng sau cùng, nhưng thiếu hạt giống tốt thì ba điều kia có đủ cũng khó ra được hạt gạo ngon.
3 điều của một mẻ lúa giống tốt
- Đúng giống, không lẫn. Giống ST25 là ST25, giống lúa tím là lúa tím, không lẫn hạt của giống khác, vì lẫn giống thì ruộng chín không đều, hạt gạo sau này cũng không đều. Như ST25 là giống lúa thơm do kỹ sư Hồ Quang Cua cùng cộng sự ở Sóc Trăng lai tạo; muốn giữ được đúng chất cơm thơm đó thì hạt giống phải thuần.
- Hạt chắc và mẩy. Hạt lép, hạt lửng thường được loại ra, vì hạt giống yếu thì cây mạ lên cũng yếu ngay từ những ngày đầu. Trước ngày gieo, Chú Toàn hay bốc một nắm lúa giống lên tay, xem hạt có sáng, có đều, có mùi lạ không — nhìn bằng mắt, sờ bằng tay trước rồi mới tính chuyện ngâm ủ.
- Nảy mầm tốt. Trước khi gieo cả ruộng, nhiều bà con ngâm thử một ít hạt, xem lên mầm có đều không rồi mới yên tâm làm tiếp.
Từ hạt lúa giống tới cây mạ
Tới ngày xuống giống, lúa giống được ngâm nước rồi ủ cho hạt nứt mầm; lúc hạt vừa nhú mầm trắng là lúc đem ra ruộng gieo. Có ruộng gieo bằng máy, có ruộng vẫn gieo mạ bằng tay như ruộng lúa tím của Chú Toàn đầu mùa này.
Gieo xong chưa phải là xong. Mấy ngày đầu hạt giống chưa bám rễ vào đất, gặp mưa lớn nước ngập là hạt dễ bị nổi, bị trôi — người làm ruộng lo nhất là quãng này. Qua được mấy ngày đầu, cây mạ lên xanh, đứng thẳng hàng, lúc đó nhìn ruộng mới biết hạt giống mình chọn có tốt hay không.
Còn hạt lúa để ăn thì đi đường khác
Gặt xong, hạt lúa để ăn được phơi cho khô, cất giữ, rồi xay ra gạo. Điều người ta cần ở nó là cơm ngon, chứ không cần nó nảy mầm. Vì vậy lúa giống thường được giữ kỹ hơn: để nơi khô ráo, tránh ẩm, tránh lẫn — giống như giữ phần tốt nhất của mùa này để dành cho mùa sau.
Chú Toàn hay nghĩ, chuyện hạt giống cũng giống chuyện trong nhà: điều mình gieo hôm nay cho con cái, phải nhiều mùa sau mới thấy được kết quả. Giống tốt chưa chắc đã cho mùa tốt, vì còn nước, còn đất, còn công chăm; nhưng bắt đầu sai từ hạt giống thì những bước sau cố gắng mấy cũng khó bù lại.
Lần tới anh chị mua gạo, thử hỏi người bán: gạo này là giống lúa gì? Chỉ một câu hỏi đó thôi, mình đã hiểu thêm một phần về chén cơm nhà mình.