Có một quãng thời gian trong vụ lúa mà người làm ruộng ít dám đi đâu xa, sáng ra đồng, chiều cũng ra đồng — đó là lúc lúa trổ đòng. Anh chị ở thành phố có thể đã nghe ba chữ này trong bài hát, trong câu thơ, nhưng ít khi có dịp nhìn tận mắt nó là gì.
Từ làm đòng tới trổ bông
- Làm đòng. Khi cây lúa đẻ nhánh đủ rồi, bông lúa non hình thành ngay bên trong thân; nhìn bên ngoài chỉ thấy thân lúa tròn mình lên. Ông bà mình gọi lúc đó là lúa đang thì con gái: cây xanh mướt, đứng thẳng, cả cánh đồng đẹp nhất là vào quãng này.
- Trổ. Tới ngày bông lúa từ trong thân vươn ra ngoài, những bông lúa non màu xanh nhạt nhô lên khỏi lá, chỉ mấy hôm là cả ruộng đổi khác.
- Hoa lúa nở. Hoa lúa rất nhỏ, thường nở vào buổi sáng rồi khép lại; hạt lúa có đậu hay không là nhờ mấy giờ ngắn ngủi đó.
Vì sao lúc lúa trổ đòng người làm ruộng ít dám rời đồng?
Lúc lúa trổ, người làm ruộng hay nhìn trời: trời tạnh ráo, nắng nhẹ thì mừng; gặp mưa to gió lớn đúng lúc hoa nở thì hạt dễ bị lép, lúa cũng dễ ngã. Nước trong ruộng lúc này phải giữ cho đủ, vì cây lúa đang dồn sức nuôi bông, thiếu nước vào đúng quãng này thì khó bù lại được.
Đây cũng là lúc sâu rầy, chuột, chim hay tìm tới. Chú Toàn không xịt thuốc trừ sâu, nên càng phải thăm đồng sát hơn, sáng một lượt, chiều một lượt.
Sau khi trổ: ngậm sữa, chắc hạt, cúi đầu
Trổ xong, hạt lúa bắt đầu ngậm sữa: bóp nhẹ một hạt non sẽ thấy bên trong là một chất trắng đục như sữa — đó là phần sau này thành hạt gạo. Ngày qua ngày, phần sữa ấy đặc dần, cứng dần, hạt chắc lại, bông lúa nặng lên và bắt đầu cúi xuống.
Ông bà mình nói “lúa chín cúi đầu” là vậy: bông càng nhiều hạt chắc thì cúi càng sâu, còn bông đứng thẳng lâu thường là bông nhiều hạt lép. Với lúa tím, lúc này bông lúa còn ngả sang màu tím sẫm, cầm một bông trên tay đã thấy khác hẳn bông lúa thường.
Từ lúc trổ tới lúc gặt còn khoảng một tháng nữa. Cánh đồng chuyển dần từ xanh sang vàng, và người làm ruộng bắt đầu tính ngày gặt.
Một điều Chú Toàn hay nghĩ
Quãng lúa trổ đòng giống lúc con cái trong nhà bước vào tuổi lớn: cha mẹ không làm thay được, chỉ giữ cho con đủ điều kiện và ở gần để kịp nhận ra khi có chuyện. Lần tới nghe câu “lúa đang thì con gái”, anh chị sẽ biết đó là lúc cánh đồng đẹp nhất, và cũng là lúc người làm ruộng lo nhất.