Để có một bao gạo trong bếp, hạt lúa đã đi qua bao nhiêu bàn tay và bao nhiêu chiếc máy? Chú Toàn mời anh chị đi một vòng mùa lúa, từ đầu vụ tới cuối vụ.
Đầu vụ: làm đất, lo nước, gieo hạt
- Làm đất. Chiếc máy cày xuống ruộng, lật đất lên, trộn gốc rạ của mùa trước vào bùn; ruộng phải bằng thì nước mới vào đều. Ngày xưa việc này là của con trâu và cái cày, đi từng đường một, mất nhiều ngày mới xong một mảnh ruộng. Bây giờ có máy thì nhanh hơn nhiều, nhưng người lái máy vẫn phải hiểu ruộng mới làm đất cho khéo.
- Lo nước. Đắp bờ, be bờ, canh con nước lên xuống từng ngày, vì nước vào nhiều quá hay ít quá đều ảnh hưởng tới hạt giống sắp gieo.
- Gieo. Hạt giống đã ngâm ủ được đem ra ruộng, chỗ gieo máy, chỗ gieo tay; gieo xong mà gặp mưa lớn là có khi phải gieo dặm lại.
Giữa vụ: công chăm là công dài nhất
Suốt mấy tháng sau đó là thăm đồng mỗi ngày, giữ nước, nhổ cỏ, dặm lúa. Công này không ồn ào như máy cày máy gặt, nhưng lại là công dài nhất của một mùa lúa. Với ruộng lúa tôm, người làm ruộng còn chăm thêm con tôm con cá dưới nước — một công đất mà lo hai việc cùng lúc.
Cuối vụ: gặt, chở, phơi, xay
- Gặt. Máy gặt đập liên hợp xuống đồng, cắt tới đâu tuốt hạt tới đó. Máy chạy tới đâu, chim trời bay theo tới đó để bắt côn trùng — một cảnh quen của mùa gặt miền Tây. Khoảnh ruộng nhỏ, đường vào khó, máy lớn không vào được thì bà con vẫn gặt bằng tay, tuốt lúa thủ công.
- Gốc rạ. Gặt xong, trên ruộng chỉ còn lại gốc rạ; phần này rồi sẽ được trộn lại vào đất, chuẩn bị cho một mùa mới.
- Chở lúa. Ở miền sông nước, lúa được chất đầy ghe, chở qua kênh rạch; người chống ghe cũng là một phần của mùa lúa.
- Phơi và xay. Lúa phải phơi cho khô, trở cho đều rồi mới đem cất hoặc đem xay; phơi không khéo thì hạt gạo dễ gãy khi xay. Sau cùng mới tới xay xát, đóng gói, vận chuyển.
Mỗi hạt gạo là công của rất nhiều người
Đếm lại thì có người làm đất, người lo nước, người gieo, người chăm, người gặt, người chở ghe, người phơi, người xay. Máy móc giúp người làm ruộng đỡ cực hơn xưa nhiều lắm, nhưng có một thứ máy chưa thay được: con mắt và cái tâm của người đứng trên bờ ruộng mỗi ngày.
Chú Toàn kể chuyện này không phải để anh chị thấy nặng nề, mà để chén cơm trong nhà mình có thêm một câu chuyện, nhất là khi kể cho con nhỏ nghe.